Analematski časovnik
Sunčani časovnik je časovnik koji meri vreme prema položaju Sunca. Najuobičajeniji oblik sata baca senku na ravnu površinu na kojoj su obeleženi časovi. Promenom položaja Sunca menja se i vreme koje senka pokazuje. Sunčani satovi mogu se prilagoditi svakoj površini na koju fiksirani objekt baca senku. Sunčani satovi pokazuju samo dnevno solarno vreme.
Istorijat sunčanih časovnika
Sunčani satovi su poznati još od Starog Egipta, a razvile su ih i druge kulture, Kinezi, Antički, Grci i Rimljani. Vrsta sunčanog sata s pokazivačem (gnomon) opisana je u Starom Zavetu (Isaija 38:2).Smatra se da je matematičar i astronom Teodosije iz Bitinije (oko 160. p. n. e. – oko 100. p. n. e.) izumeo univerzalni sunčani sat koji je mogao da se koristi bilo gde na svetu. Francuski astronom Orons Fine konstruisao je sunčani sat od slonovače 1524. Italijanski astronom Đovani Padovani objavio je raspravu o sunčanim satovima 1570, u koju je uvrstio i uputstva za proizvodnju i postavljanje zidnih (vertikalnih) i horizontalnih sunčanih satova.
Podešavanje kosine gnomona na sunčanom satu je jedini praktičan način da se postavi baštenski sunčani sat da bi mogao da meri vreme. Mnogi satovi su podešeni da se koriste na 45 stepeni severne geografske širine. Šabac je u velikoj prednosti jer se nalazi na približno na 45◦ severne geografske širine.
Sunčani sat se može podesiti na drugu geografsku širinu tako što će se gnomon nagnuti da bude paralelan sa Zemljinom osom rotacije. Vrh gnomona treba da pokazuje na Severni pol na severnoj polulopti ili na južni pol na Južnoj polulopti.

Sunčani sat može da se rotira oko svog pokazivača ili gnomona (koji mora uvek pokazivati na pol) za najviše 7,5 stepeni na istok ili zapad da bi se podesio na lokalnu standardnu vremensku zonu (vremenske zone su široke: 360 stepeni/24 sata = 15 stepeni). Sunčani sat bi trebalo nagnuti tako da je usmeren po geografskoj dužini u centar lokalne vremenske zone. Da bi se podesio za merenje dnevnog vremena, lice sata treba da ima dva seta brojčanika (za leto i zimu) ili korekcionu ploču i mora biti podešen na geografsku dužinu iz centra vremenske zone.
Obični sunčani satovi ne mogu biti precizni kao drugi satovi. Postoji razlika od 15 minuta tokom godine, poznata kao „ujednačavanje vremena“, jer je orbita Zemlje malo eliptična i njena osa je nagnuta prema ravni orbite. Kvalitetan sunčani sat ima stalno postavljenu ploču koja se podešava bar jednom mesečno u toku godine. Neki još složeniji satovi imaju zakrivljene linije časova, zakrivljene gnomone ili koriste druga rešenja da bi mogli da mere tačno vreme.
Analematski časovnici
Analematski sunčani satovi pretvaraju solarno vreme u „srednje solarno vreme“ ili neko drugo standardno vreme. Oni obično imaju oznake za sate u obliku „osmice“. Na taj način kompenzuje se mala ekscentričnost Zemljine orbite koja izaziva varijacije od 15 minuta od srednjeg solarnog vremena. Vrlo precizni satovi ove vrste su praktični na trgovima, s loptama na vrhu jarbola kao nodusima i sa brojčanicima obojenim ili ugraviranim na pločniku. Manje precizna verzija sunčanog sata je postavljanje oznake za sate u beton, a zatim postavljanje posmatrača u kvadratu s oznakom meseca. Oznake za mesec su postavljene tako da su podešeni prema vremenu u godini. Glava posmatrača je u tom slučaju gnomon.

Šabački analematski časovnik. Ideja je zapravo da posetilac našeg Parka bude živa kazaljka. Ukoliko je sunčano, stanite u odgovarajući mesec i podignite ruke. Mesto gde pada Vaša senka, odnosno broj na koji pada jeste tačno vreme u tom trenutku.

 



Analemmatic sundial

A sundial is a timepiece that measures time according to the position of the Sun. The most common form of the clock casts a shadow onto the flat surface with marked hours. When the Sun changes its position, the time that the shadow shows also changes. Sundials can be adapted to any surface onto which a fixed object casts a shadow. Sundials indicate apparent solar time only.

The history of sundials

Sundials have been known since the ancient Egypt, and other cultures developed them as well, such as the Chinese, ancient Greeks and Romans. The type of a sundial with a pointer (gnomon) is described in the Old Testament (Isaiah 38:2). Theodosius of Bithynia (ca. 160 BC – ca. 100 BC), the astronomer and mathematician, is believed to have invented a universal sundial which could be used anywhere in the world. French astronomer Oronce Finé constructed an ivory sundial in 1524. Italian astronomer Giovanni Padovani published a treatise on sundials in 1570 which contains instructions for the manufacture and laying out of mural (vertical) and horizontal sundials.

The only convenient way to set up a garden sundial that could measure time is to adjust the incline of the gnomon on the sundial. Many sundials are designed in such a way to be used at 45° north. In this sense, Shabatz is at an advantage since it is situated at aproximately 45° north.

A sundial can be adjusted for use at another latitude by tilting the gnomon parallel to the Earth’s rotational axis. The tip of the gnomon should point towards the north celestial pole in the northern hemisphere or the south celestial pole in the southern hemisphere.

Image 1 – Horizontal sundial in Taganrog (1833)

A sundial can rotate around its pointer or gnomon (which must always point in the direction of the celestial pole) in the range of 7.5 degrees east or west at most in order to be adjusted to the local standard time zone (time zones are wide: 360 degrees/24 hours = 15 degrees). A sundial should be tilted in such a way so that it is directed towards the local geographical meridian. To adjust for daylight saving time, the dial face should have two sets of dials (for summer and winter) or a correction table and it must be adjusted to the longitude of the local geographical meridian.

Ordinary sundials cannot be as precise as other clocks. There is a 15-minute difference throughout a year which is known as “the equation of time”, because the Earth’s orbit is slightly elliptical and its axis is tilted towards the plane of its orbit.A quality sundial has a permanently-mounted table which is adjusted at least once a month. Some more complex sundials have curved hour-lines, curved gnomons or make use of other arrangements so that they could tell the exact time.

Analemmatic sundials

Analemmatic sundials turn solar time into “mean solar time” or some other standard time. They usually have hour-lines in the shape of “figure eight”. In this way the slight eccentricity of the Earth’s orbit that causes a 15 minute variation from mean solar time is compensated for. very accurate timepieces of this type are practical in public squares, with a ball at the tip of a flagpole as thenodus and with dial faces painted or engraved in the pavement. A less accurate version of a sundial can be created by laying out the hour-lines on the concrete, and then letting an observer stand in a square marked with the month. The month squares are arranged in such a way to correct the sundial for the time of the year. In this case, the observer’s head acts as a gnomon.

Analemmatic sundial in Shabatz. The idea is, in effect, to make a visitor of our Park a living pointer. If it is sunny, you should stand in the appropriate month square and raise your arms. The place onto which you cast a shadow, that is, the number in the shadow is the exact time at that moment.